Warunki prawne przeszczepiania nerek od dawców żywych dokładnie określa Ustawa Transplantacyjna z dnia 1 lipca 2005r (rozdział 3, art 12 i 13) a kolejne Rozporządzenia Ministra Zdrowia szczegółowo przedstawiają także wymagania zdrowotne jakie musi spełniać kandydat na dawcę żywego nerki.
Dawcą żywym nerki może być krewny w linii prostej, rodzeństwo, osoba przysposobiona lub małżonek ale też osoba niespokrewniona z biorcą jeśli wyrazi na to zgodę sąd rejonowy po zapoznaniu się z wnioskiem kandydata oraz opinią Komisji Etycznej.
Zarówno kandydat na dawcę jak i biorca musi wyrazić świadomą zgodę na ten zabieg i w każdym momencie kwalifikacji ma prawo odstąpić od podjętej wcześniej decyzji. Świadoma zgoda jest możliwa tylko wówczas, gdy:
- kandydat na dawcę oraz biorca zostanie szczegółowo poinformowany o rodzaju zabiegu i ryzyku związanym z tym zabiegiem zarówno dla dawcy jak i biorcy
- kandydat na dawcę posiada pełną zdolność do czynności prawnych i dobrowolnie wyraża zgodę na pobranie nerki w celu przeszczepienia jej określonemu biorcy
Po uzyskaniu wstępnej, świadomej zgody kandydata na dawcę i biorcy odbywa się dalsza kwalifikacja dawcy, która polega na:
- oznaczeniu grupy krwi dawcy, która musi być zgodna (nie koniecznie identyczna) z grupą krwi biorcy w układzie ABO, np. osoba z gr O może być rozpatrywana jako dawca dla biorcy z dowolną grupą krwi ale już osoba z grupą AB może być dawcą tylko dla biorcy AB i odwrotnie: tzn biorca z grupą krwi O może otrzymać nerkę tylko od dawcy z grupą O ale biorca z gr AB może otrzymać nerkę od każdego dawcy. Jednak najlepszym rozwiązaniem jest identyczność grup dawcy i biorcy.
- wykluczeniu u biorcy przeciwciał skierowanych przeciwko dawcy, których obecność może spowodować natychmiastową reakcję odrzucania przeszczepu. W tym celu pobiera się krew dawcy i biorcy i wykonuje tzw. crossmatch czyli próbę krzyżową. Jeśli wynik próby jest negatywny to oznacza, że w danej chwili wspomniane przeciwciała nie występują i można bezpiecznie wykonać zabieg przeszczepienia nerki od tego dawcy. Należy pamiętać, że próba taka ma swój czas tzw. gwarancji czyli wstępnie ujemny wynik takiej próby musi być powtórzony przed samym już zaplanowanym zabiegiem, gdyż w tzw międzyczasie mogą pojawić się w organizmie biorcy nowe przeciwciała, które w błyskawicznym tempie zniszczą przeszczepiony narząd. Obecnie jesteśmy nawet w stanie wykonać takie badania immunologiczne, które są w stanie przewidzieć powstanie przeciwciał u biorcy po przeszczepieniu nerki od danego dawcy mimo, że przed zabiegiem jeszcze one nie występowały.
- oznaczenie HLA dawcy, na ogół jest wykonywane w dalszej kolejności ale u osób, które już miały wcześniej wykonane przeszczepienie nerki lub innego narządu HLA dawcy wykonuje się wcześniej by wykluczyć sytuację, że obecny kandydat na dawcę ma taki antygen HLA, który nie występuję u biorcy czyli jest „niezgodny” a jednocześnie ten sam antygen HLA występował u poprzedniego dawcy narządu. Jest to tzw. powtórzenie niezgodności HLA, które jest przeciwwskazaniem do pobrania nerki od takiego kandydata na dawcę temu właśnie biorcy.
- ocenie stanu zdrowia kandydata na dawcę czyli wykluczenie przeciwwskazań do pobrania nerki
Przeciwwskazania bezwzględne do pobrania nerki od dawcy żywego to:
- zaburzenia psychiczne uniemożliwiające wyrażenie przez dawcę świadomej zgody, np upośledzenie umysłowe, aktywna choroba psychiczna, uzależnienie od narkotyków czy alkoholu
- objawy choroby nerek (obniżony tzw. klirens kreatyniny lub GFR jako wyraz upośledzonej czynności nerek, obecność białka, krwinek czerwonych lub krwinek białych w moczu, nieprawidłowości anatomiczne, kamica nerek obustronna lub nawrotowa)
- inne choroby, które mogą wpływać na czynność nerek, np. cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, przewlekła choroba wątroby, choroby neurologiczne, choroby autoimmunologiczne
- choroby płuc (duże ryzyko powikłań okołooperacyjnych takich jak zapalenie płuc ale też ryzyko, że są elementem choroby ogólnoustrojowej)
- choroba nowotworowa (by z jednej strony nie narażać biorcy na przeniesienie komórek nowotworowych i ryzyko rozwoju nowotworu jak też dawcy na ewentualne niekorzystne konsekwencje wynikające z rozwoju tejże choroby i jej leczenia w sytuacji posiadania jednej nerki
- czynne zakażenia, które mogłoby zostać przeniesione wraz z narządem dawcy
- zaburzenia krzepnięcia jak też nadkrzepliwość
- ciąża
Względnym przeciwwskazaniem do pobrania nerki od dawcy żywego jest:
- nieidentyczność grup krwi; preferowane jest jednak posiadanie identycznych grup krwi w układzie ABO ale w pewnych sytuacjach, gdzie niewykonanie przeszczepienia nerki danemu biorcy może istotnie zagrozić jego zdrowiu a nawet życiu nie ma to oczywiście uzasadnionego znaczenia
- wiek dawcy powyżej 65 lat; konieczna jest wówczas szczególnie rygorystyczna ocena takiego kandydata
- otyłość czyli BMI > 30 ale poniżej 35 gdyż nadmierna otyłość jest czynnikiem ryzyka rozwoju u dawcy choroby wówczas jednej nerki bezpośrednio jak też poprzez inne choroby jak nadciśnienie tętnicze, cukrzycę
- umiarkowane lub wyrównane nadciśnienie tętnicze ale jednym lekiem hipotensyjnym i po wykluczenia jakichkolwiek narządowych skutków nadciśnienia; dawca i biorca musi być poinformowany o możliwości pogorszenia kontroli ciśnienia tętniczego krwi po usunięciu nerki
- jednorazowy i jednostronny epizod kamicy nerkowej wymaga wykluczenia zaburzeń metabolicznych predysponujących do nawrotów kamicy; dawca taki wymaga po nefrektomii stałej opieki nefrologicznej w celu wczesnego wykrywania infekcji lub nawrotu kamicy lub też ujawnienia choroby metabolicznej
- niewielkie nieprawidłowości w układzie moczowym, np prosta torbiel nerki
- młody kandydat na dawcę z wywiadem rodzinnej nefropatii powinien być dodatkowo zbadany pod kątem ujawnienia się tej choroby w przyszłości np. jeśli biorca choruje na wielotorbielowate zwyrodnienie nerek to bliski, młody krewny który chce zostać dawcą żywym nerki musi mieć wykonane badania wykluczające tę chorobę nie tylko obecnie ale też w przyszłości (badania genetyczne)
- wyleczony w przeszłości u kandydata na dawcę nowotwór skóry o niskim stopniu złośliwości czy rak szyjki macicy in situ nie są przeciwwskazaniem do bycia dawcą nerki ale wymagają dodatkowych badań potwierdzających wyleczenie
